IPN wystartował niedawno ze stroną internetową dotyczącą tzw. Operacji polskiej NKWD (1937-1938), która jest efektem działań podjętych przez Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia oraz Instytut Pamięci Narodowej. Celem badań jest przyczynienie się do przywrócenia świadomości i pamięci społecznej o tamtych sowieckich represjach na Polakach, mieszkających wówczas w ZSRS (LINK – https://operacja-polska.pl/).

Wspomniana operacja była jedną z tzw. operacji narodowościowych NKWD (Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRS) przeprowadzoną w latach 1937–1938, w okresie Wielkiego Terroru, polegająca na masowych represjach wymierzonych w Polaków w Związku Sowieckim, w wyniku której prześladowaniami objęto co najmniej 139 835 osób, z czego nie mniej niż 111 091 zamordowano strzałem w tył głowy, a 28 744 skazano na pobyt w łagrach. Podstawę prawną dla przeprowadzenia „operacji polskiej” stanowił rozkaz nr 00485 z 11 sierpnia 1937 r., wydany przez ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS Nikołaja Jeżowa.

Podstawowe informacje o akcji IPN streszcza w formie pytań i odpowiedzi:

• Czy w ramach „operacji polskiej” NKWD represjonowano jedynie Polaków? Polacy mieszkający w ZSRS stanowili większość represjonowanych w ramach „polskiej operacji” narodowościowej NKWD. Pod zarzutem m.in. szpiegostwa na rzecz II Rzeczypospolitej oprócz Polaków represjonowano również Rosjan, Ukraińców, Białorusinów, Żydów i przedstawicieli innych narodów i grup etnicznych zamieszkujących ZSRS.

 Jak długo trwała „operacja polska” NKWD? Operacja początkowo miała trwać 3 miesiące, ostatecznie trwała 14 miesięcy – od sierpnia 1937 do listopada 1938 r., przy czym w niektórych republikach i obwodach ZSRS masowe represje wymierzone w „polskich szpiegów” trwały do końca 1938 r.

• Kto podlegał aresztowaniu w ramach „operacji polskiej” NKWD? Według rozkazu nr 00485 z 11 sierpnia 1937 r. aresztowaniu podlegali:

– wykryci podczas śledztwa i do tamtej pory nie odnalezieni działacze Polskiej Organizacji Wojskowej. Do rozkazu dołączono listę;

– wszyscy pozostali w ZSRS polscy jeńcy wojenni;

– zbiegowie z Polski, niezależnie od czasu ich przejścia do ZSRS;

– przybyli z Polski emigranci polityczni i osoby pochodzące z wymiany więźniów politycznych;

– byli członkowie PPS i innych polskich antysowieckich partii politycznych;

– najaktywniejsza część lokalnego antysowieckiego elementu nacjonalistycznego z polskich rejonów narodowych.

 

 Jaka była różnica między „operacją polską” a innymi operacjami narodowymi? Na tle innych operacji narodowych „operacja polska” wyróżniała się wyjątkową skalą represji, a także ich brutalnością i surowością. Straceni Polacy stanowili 44,9 proc. ofiar wszystkich operacji narodowościowych.

• Czy w okresie Wielkiego Terroru Polacy byli ofiarami jedynie „operacji polskiej” NKWD? Oprócz tzw. operacji narodowościowych Polacy byli również ofiarami operacji wymierzonych m.in. w kułaków, Kościół katolicki oraz stalinowskich czystek w partii, wojsku i aparacie bezpieczeństwa. Szacuje się, że w latach 1937–1938 w ZSRS represjonowano co najmniej 200 tys. Polaków.

 Dlaczego Polacy zostali poddani represjom w ZSRS? Sowiecki system władzy opierał się na zastraszaniu swoich obywateli i wymuszaniu ich uległości siłą i terrorem. Eksperyment z tworzeniem polskich rejonów autonomicznych na sowieckiej Ukrainie i Białorusi od połowy lat dwudziestych do połowy lat trzydziestych XX w. zakończył się klęską, a Polacy stawili największy opór kolektywizacji i ateizacji. Ponadto Polaków traktowano jako „element niepewny” – potencjalną „piątą kolumnę” przed przewidywaną wojną ZSRS z II Rzecząpospolitą i państwami Zachodu.

• Gdzie mordowano i grzebano ofiary „operacji polskiej” NKWD? Decyzje o wyrokach śmierci wydawano w trybie pozasądowym w 78 stolicach obwodów, krajów i republik ZSRS. Ofiary rozstrzeliwano głównie w podziemiach więzień NKWD lub podmiejskich lasach. Zwłoki wrzucano do wcześniej wykopanych dołów. Informacje o nich były tajne. Do dzisiaj ustalono ok. 100 miejsc pochówków ofiar, według historyków stanowi to zaledwie około jednej trzeciej wszystkich miejsc.

 

 

Powszechna świadomość o tamtych wydarzeniach jest wciąż niewielka, dlatego zachęcam do zapoznania się ze stroną, na której znajdują się nie tylko ogólne informacje, ale również m.in. świadectwa, multimedia, lista ofiar, i in.

Tagi: , , ,

Leave a Reply