Życie religijne wygnańców polskich w Związku Sowieckim

Joanna Paкuza, Życie religijne wygnańców polskich w Związku Sowieckim w latach 1939-1945 na podstawie wspomnień, Katowice 2018, wyd. Fundacja Centrum Badań nad Historią Kościoła

 


 http://silesia.edu.pl/exlibris/?52,zycie-religijne-wygnancow-polskich-w-zwiazku-sowieckim (ostatnie egzemplarze)

W okresie drugiej wojny światowej w wyniku agresji Związku Sowieckiego represjami ze strony sowieckiego okupanta objętych zostało, jak szacują badacze, ponad milion Polaków zamieszkujących tzw. Kresy Wschodnie. Większość z nich doświadczyła „wygnania” z ojczyzny – ze swoich domów, majątków, z tego, co znane i bliskie – do „ziemi nieludzkiej”. Osadzani m.in. w więzieniach, obozach jenieckich, łagrach i na zsyłce, znaleźli się w „innym świecie”, gdzie w pewnym sensie musieli się uczyć żyć od nowa, poznając panujące tam zasady, ludzi i ich zwyczaje czy chociażby specyfikę klimatu i rosyjskiej przyrody. Wiele z aspektów ich wygnańczego życia zostało już dokładnie zbadanych. Przyczyniły się do tego m.in. badania związane z publikowanymi, zwłaszcza po 1989 r., licznymi dziennikami i wspomnieniami tych, którzy przeszli przez doświadczenie wygnania. Jedną z części składowych wygnańczej egzystencji było życie religijne. Wielu zesłańców wyszło z pobożnych, kresowych rodzin, dlatego potrzeba kontynuowania życia wiary w nowych, wyjątkowych zarazem warunkach, była bardzo głęboka. Odczuwali ją zarówno świeccy, którzy stanowili największy procent dotkniętych represjami, ale także duchowni, którzy co prawda nie objęci z początku regularnym prześladowaniem, znajdowali się w wyniku różnych okoliczności między świeckimi – czy to w obozach jenieckich, czy w więzieniach i łagrach, ale także w kilku przypadkach na zsyłce. Jednak większość z Polaków musiała sobie radzić bez obecności księży i samodzielnie dbać o kształt swojego życia wiary. Niektórym z nich dane było doczekać amnestii w 1941 r., a wraz z nią dostępu do tworzącego się przy Armii gen. Andersa duszpasterstwa wojskowego, którym usilnie próbowano objąć także polską ludność cywilną. Co niektórzy mieli radość spotkać wówczas nawet bp. Józefa Gawlinę, który (co było wydarzeniem bez precedensu), jako biskup polowy Wojska Polskiego, został wpuszczony na teren Związku Sowieckiego, w celu odbycia wizytacji oddziałów Armii Polskiej. Ostatecznie jednak nie wszystkim udało się z tą armią ewakuować w roku 1942, dlatego też ci, którzy pozostali, musieli nadal sami, bez opieki duchownych, przeżywać swoją religijność. Część z pozostających jeszcze wówczas w Związku Sowieckim Polaków dołączyła potem do formującej się od 1943 r. Armii gen. Berlinga, w której (co prawda z przyczyn już nie tak przejrzystych jak w przypadku Armii Andersa) umożliwiono żołnierzom dostęp do opieki duszpasterskiej.

Podstawową tezę pracy stanowiło stwierdzenie, że życie religijne na wygnaniu istniało i przybierało różne formy. Klucz do ich zbadania stanowiły dla autorki teksty wygnańczych dzienników, wspomnień i relacji – bowiem najistotniejszym celem dysertacji było przeanalizowanie tego, jaki kształt życia religijnego wygnańców wyłania się z ich własnych wspomnień – m.in. jak je zapamiętali, co z tego aspektu egzystencji zesłańczej zachowała ich pamięć, jakie formy – w świetle ich wspomnień – w nowych warunkach, mimo zagrożeniem represjami za wyznawanie wiary, przybrała ich religijność. Starano się zbadać aspekt życia religijnego wygnańców całościowo, posiłkując się nie tylko narzędziami z zakresu historii, ale także pogłębioną analizą teologiczną, a także wiadomościami z zakresu psychologii czy chociażby teologii pastoralnej. Autorce, będącej teologiem, zależało, by nie zatrzymywać się na analizie czysto historycznej analizowanych wspomnień, ale dzięki wiedzy z zaplecza teologii, pogłębić wizję życia religijnego wygnańców, które było przecież czymś więcej niż tylko faktem historycznym. Za każdym bowiem przejawem religijności, stała ludzka wiara, wspomnienia której wygnańcy skroplili w swoich relacjach związanych z tym okresem.

 

Recenzje

 

Z recenzji ks. prof. Józefa Mikołajca: Trzeba przyznać, że Autorka podjęła się problematyki trudnej do opracowania. Niełatwo przecież merytorycznie, a jednocześnie interesująco prezentować poglądy wielu ludzi pochodzących z różnych środowisk i obciążonych dramatycznie skrajnymi doświadczeniami życiowymi. Autorce się to udało. Poważnym atutem pracy jest jej spokojna i wyważona, mimo dramaturgii opisywanych wydarzeń, narracja. Autorka wykorzystała bardzo bogatą, częściową niepublikowaną literaturę źródłową. Dzięki temu otrzymujemy dojrzałą rozprawę, która uzupełnia dotychczasowe badania historyczno-teologiczne badanej rzeczywistości”

 

Z recenzji prof. Jana Wiesława Wysockiego: Bez wątpienia praca ważna, potrzebna i dobrze skonstruowana. Bardzo interesująco podkreślony jest w niej personalny, osobisty, jednostkowy, indywidualny i niepowtarzalny (tak wiele przywołanych cech z pełną świadomością, by dowartościować tę specyfikę) aspekt przeżyć religijnych, ale też ich wymiar wspólnotowy, społeczny. Szczególnego charakteru dodaje temu studium fakt, że Autorka, jako teolog, opatrzyła analizowane teksty wspomnień refleksją teologiczną, starając się wyeksponować ich głębszy sens. Studium łączy w sobie zarówno informacje historyczne, interesujące teksty wspomnień wygnańców, jak i duchowy namysł nad całością badanej literatury źródłowej.

Książka składa się z następujących rozdziałów:

  • Specyfika wspomnień jako źródła historycznego oraz zagadnienie pamięci wiary
  • Tło historyczno-religijne
  • Na krzyżowej drodze ku Golgocie Wschodu
  • Życie religijne świeckich wygnańców bez opieki duszpasterskiej
  • Duchowieństwo – duszpasterstwo w ukryciu
  • Duszpasterstwo w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR (1941-1944)
  • Bibliografia, Indeksy

 

SPRAWDŹ RÓWNIEŻ: http://myszor.edu.pl/index.php/publikacje/ksiazki/36-joanna-pakuza-zycie-religijne-wygnancow-polskich-w-zwiazku-sowieckim

 

 

Wydarzenia

 

8 III 2018 – PREMIERA

 

18 III 2018 – o książce w audycji Lwowska fala – rozmowa z p. Danutą Skalską:

https://www.radio.katowice.pl/zobacz,35346,Imieniny-lwowskiego-Jozka.html

 

22 III 2018 – Promocja książki w Centrum Kresowym w Bytomiu, g. 16.oo

 

1 IV 2018 – o zesłańczej Wielkanocy w audycji Lwowska fala:

https://www.radio.katowice.pl/zobacz,35625,Lwowska-Wielkanoc.html#.Wt8uxS5ubIU

 

 

19 IV 2018 – Promocja książki w Przystanku historia IPN, Katowice ul. św. Jana 10 (III p.), godz. 17.oo

 

19 kwietnia w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. H. Sławika, przy ul. św. Jana 10 (3 piętro) zorganizowane zostało kolejne spotkanie z nowego cyklu historycznego “Przystanek Niepodległość”. W ramach spotkania odbyła się promocja książki dr Joanny Pakuzy „Życie religijne wygnańców polskich w Związku Sowieckim w latach 1939-1945 na podstawie wspomnień“.

https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/50704,Musimy-byc-silne-Znaczenie-wiary-Polek-zeslanych-do-Zwiazku-Sowieckiego-w-latach.html

 

X 2018 – Recenzja książki w magazynie “Sybirak”